سنگ کلیه یکی از مشکلات بارز در افرادی است که کلیه سنگ ساز دارند. در این مقاله در تلاشیم که انواع نوشیدنی های مفید برای دفع سنگ کلیه را بررسی کنیم. علاوه بر معرفی دمنوش ها، میوه ها و غذاهای مفید برای دفع سنگ، نوشیدنی ها و باورهای غلط را هم مورد توجه قرار خواهیم داد. معمولا به افرادی که سنگ کلیه دارند توصیه می شود در روز چند لیتر آب بنوشند، اما آیا این به تنهایی کافی است؟ بسیاری از افراد گمان می کنند که دفع سنگ برای یکبار و همیشه تمام می شود. اما این تنها بخشی از داستان است. در مقاله ای که می خوانید با انواع راه های مراقبتی و جلوگیری از برگشت سنگ، چه به صورت مصرف روزانه آب و چه به صورت روتین های روزانه آشنا می شوید.
شاخص ترین علامت سنگ کلیه، درد شدید و موج دار در پهلو یا زیر دنده ها است که می تواند به کشاله ران یا اندام تناسلی انتشار یابد. اما علائم دیگری نیز وجود دارند که نباید نادیده گرفته شوند:
سنگ های کوچک بدون علامت: برخی سنگ های کوچک هیچ علامتی ایجاد نمی کنند و ممکن است به طور تصادفی در سونوگرافی کشف شوند.
میتوانیم مهم بودن نقش تغذیه در دفع سنگ کلیه را از دو نظر بررسی کنیم. یکی ازنقش ها، نقش مکانیکی تغذیه است. در اینجا می توانیم به افزایش حجم ادرار اشاره کنیم. بصورت مداوم تا زمان دفع سنگ از نوشیدنی و میوه های آب دار استفاده می شود. این افزایش حجم باعث می شود سنگ کلیه همراه با جریان ادرار از کلیه خارج شود. نقش دیگر تغدیه، نقش شیمیایی آن است. این یعنی ترکیب ادرار مشخص می کند آیا کریستال های کلیه می توانند به هم بچسبند و بزرگتر شوند یا نه؟ سیترات، پتاسیم و فیبر غذایی سه عامل هستند که محیط ادرار را برای دفع سنگ و افزایش حجم ان مناسب می کنند.
تاثیر معجزه آسای آب را فراموش نکنید. آب علاوه بر رقیق تر کردن ادرار، شیمی ادرار را هم تغییر می دهد. شاید مطالبی را خوانده باشید که به شما توصیه می کنند در روز فلان لیتر آب بنوشید. آنچه مهم است فقط میزان آب نوشیدن شما نیست، الگوی آب خوردنتان است. اگر در طول روز یکبار 3 لیتر آب بنوشید، ادرار فقط برای چندساعت رقیق می شود و سپس دوباره غلیظ می شود. اما هدف این است که در تمام شبانه روز ادرار رقیق و بی رنگ باشد. این یعنی به جای الگوی قبلی الگوی جدید شما باید این باشد که هر 30 تا45 دقیقه یکبار آب بنوشید. هرچه رنگ ادرار پررنگ تر باشد میزان آب کلیه کمتر است. نکته قابل توجه در نوشیدن آب این است که آب گرم بهتر از آب سرد است. آب سرد معده را منقبض و جذب آن را کمتر می کند. اما آب گرم سریع تر جذب شده و حجم کلیه را زودتر افزایش می دهد.
معمولا برای افزایش حجم آب کلیه نوشیدنی و دمنوش ها مناسب ترین هستند. بیایید به جای لیست های تکراری آب لیمو و چای سبز، یک لیست واقعا مفید پیدا کنیم.
1- آب انار تازه: انار به دلیل داشتن آنتی اکسیدان قوی به کاهش استرس اکسیداتو در کلیه کمک می کند. سعی کنید آب انار را تازه و بدون شکر و مواد اضافی مصرف کنید. برخلاف آب گریپ فروت، آب انار معجزه می کند.
2- آب جو: آب جو یک نوشیدنی سنتی ادرار آور است که هنوز هم پرطرفدار است. آب جو بدون شکر افزوده به رقیق شدن ادرار کمک می کند. تا جای ممکن سعی کنید از آب جوی صنعتی استفاده نکنید، چون حاوی قند و افزودنی است. جو پوست کنده را در آب بجوشانید و صاف کنید. این آب جوی خانگی گزینه ی خیلی مناسبی برای دفع سنگ کلیه است.
3- آب گوجه فرنگی تازه: گوجه فرنگی به دلیل نداشتن اگزالات، برای سنگ های کلسیم اگزالات بی خطر است. اما اگر سنگ اسید اوریکی دارید، از آن استفاده نکنید. آب گوجه فرنگی را بدون نمک بخورید.
4- آب لیموی تازه با آب گرم: این ترکیب ساده سیترات ادرار را افزایش می دهد. ترکیب آب لیموی تازه با آب گرم جذب بسیار سریع تری نسبت به آب سرد دارد.
5- دمنوش دم اسب: این دمنوش جزو دمنوش های تخصصی برای دفع سنگ کلیه است. این گیاه نه تنها ادرار آور است بلکه به تقویت بافت کلیه هم کمک می کند. دم اسب در ترکیب با پونه و گزنه، یک دمنوش اختصاصی برای پاکسازی سیستم ادراری است.
6- دمنوش کاکل ذرت: تحقیقات و طب سنتی یک پشتوانه قوی برای این دمنوش هستند. کاکل ذرت با افزایش حجم ادرار، فشار لازم را برای دفع سنگ فراهم می کند. این دمنوش برای کاهش التهاب ناشی از دفع سنگ هم موثر است.
7- دمنوش چوبک: این دمنوش در طب سنتی، یک سنگ شکن قوی است. در تحقیقاتی که در این زمینه صورت گرفت، مشخص شد که این دمنوش در حل کردن سنگ های اوریکی، سیستینی و فسفات کلسیم تاثیر به سزایی دارد.
8- دمنوش ریحان با لیمو: ریحان یک شل کننده عضلات صاف بسیار قوی است. این دمنوش به تسکین اسپاسم مجاری ادراری در هنگام عبور سنگ کمک می کند.
9- ترکیب زنجبیل و زردچوبه: این ترکیب یک ضدالتهاب قوی است. برای کم کردن درد دفع سنگ کلیه می توانید از دمنوش زنجبیل و زردچوبه استفاده کنید.
این واقعیت را که افزایش ادرار به دفع سنگ کلیه کمک می کند را نباید به هر روشی امتحان کرد. بسیاری از نوشیدنی ها و آب میوه ها نتیجه معکوس دارند.
نکته مهم: برخلاف باور رایج، هیچ میوه ای به تنهایی سنگ را دفع نمی کند. نقش میوه ها کمک به رقیق شدن ادرار و تنظیم pH است. اگر کسی فقط هندوانه بخورد و آب کافی ننوشد، ادرارش غلیظ می ماند و سنگ دفع نمی شود.
خیلی ها فکر می کنند همین که سنگ کلیه دفع شد، دیگر داستان تمام شده است. اما واقعیت این است که دفع سنگ کلیه تنها پایان بخشی از داستان است، نه تمام آن. اگر علت های زمینه ای سنگ کلیه بررسی نشود، احتمال بازگشت آن بالا است. پیداکردن علت ها و تغییر سبک زندگی برای مراقبت از کلیه ی سنگ ساز را باید جدی بگیرید.
این واقعیتی است که کمتر به بیماران گفته می شود. بعد از تجربه اولین سنگ کلیه، احتمال تشکیل سنگ دوم بین 30 تا 50 درصد در پنج سال آینده است. برخی مطالعات نشان می دهند که این خطر در بازه ده ساله به حدود 50 درصد می رسد. این آمار فقط یک عدد نیست، یک هشدار است.
در نتیجه شما دو مسیر متفاوت پس از دفع سنگ کلیه در پیش دارید:
مسیر اول: بی تفاوتی- بیمار به زندگی عادی بازمی گردد. یعنی بدون تغییر در الگوی نوشیدن آب، بدون اصلاح رژیم غذایی، و بدون بررسی علت زمینه ای. در این مسیر، احتمال عود بالاست.
مسیر دوم: پیشگیری فعال- بیمار آنالیز سنگ را انجام می دهد. یعنی علت زمینه ای (کم آبی مزمن، هایپرکلسیوری، هایپراکسالوری، هایپوسیتراتوری) بررسی می شود و پیگیری منظم انجام می شود.
گامی که نباید حذف شود. اگر سنگ شما تحت عمل جراحی قرار بگیرد، خود پزشک آن را بررسی می کند. اما پس از دفع سنگ بدون عمل، مهم ترین اقدام آنالیز ترکیب سنگ است. نوع سنگ تعیین می کند که کدام تغییرات غذایی برای شما مفید و کدام مضر است. سنگ های کلسیم اگزالات (حدود 80 درصد موارد)، سنگ های اسید اوریکی (5 تا 10 درصد)، سنگ های Struvite (ناشی از عفونت) و سنگ های سیستینی (ارثی و نادر) هر کدام رویکرد تغذیه ای متفاوتی دارند.
نکته عملی: پس از دفع سنگ، آن را در یک ظرف تمیز نگهداری کنید و برای آنالیز به پزشک تحویل دهید. اگر سنگ دفع شده را دور بریزید، امکان تشخیص نوع سنگ و طراحی رژیم اختصاصی از دست می رود.
میتوان از رژیم غذایی DASH که کاملا مناسب اشخاصی است که دفع سنگ و احتمال سنگ دوباره دارند، استفاده کرد. رژیم غذایی DASH (رژیم کمک کننده به توقف فشار خون بالا) سرشار از میوه، سبزیجات، مغزها، حبوبات، لبنیات کم چرب و غلات کامل است. در مقابل، سدیم، نوشیدنی های شیرین و گوشت قرمز و فرآوری شده کمی دارد. در نتیجه این رژیم با کاهش قابل توجه خطر سنگ کلیه مرتبط است.
1- کلسیم: برخلاف باور عمومی، حذف کلسیم از رژیم غذایی پس از دفع سنگ کلیه اشتباه است. این کار خطر عود را افزایش می دهد. مقدار توصیه شده 800 تا 1200 میلی گرم کلسیم در روز از منابع غذایی است، نه مکمل.
منابع کلسیم مناسب: ماست کم چرب، شیر کم چرب، پنیر کم نمک، کلم بروکلی، توفو. این مواد را همراه وعده های غذایی مصرف کنید تا کلسیم موجود در آن ها فرصت اتصال به اگزالات غذا را داشته باشد.
2- پتاسیم و سیترات: سپر دفاعی کلیه. پتاسیم با کاهش دفع کلسیم در ادرار خطر تشکیل سنگ کلسیمی را کم می کند.
منابع غنی پتاسیم عبارتند از: موز، پرتقال، زردآلو، سیب زمینی، قارچ، نخود فرنگی و آووکادو. سیترات موجود در لیمو، لیموترش و پرتقال یک مهارکننده مستقیم تشکیل کریستال است.
3. منیزیم و فیبر: این ها همان مکانیسم هایی هستند که کمتر گفته می شوند. منیزیم یک مهار کننده مستقیم تشکیل کریستال کلسیم اگزالات است. فیبر در روده به اگزالات و کلسیم متصل می شود و جذب آن ها را کاهش می دهد.
منابع غنی منیزیم: غلات کامل (جو دوسر، برنج قهوه ای، کینوا)، حبوبات (عدس، نخود) و مغزها
منابع فیبر: غلات کامل، حبوبات و سبزیجات برگ دار (به جز اسفناج)
پس از دفع سنگ، هدف نوشیدن 5/2 تا 3 لیتر مایعات در روز است. با اینکار حداقل 2 تا 5/2 لیتر ادرار تولید می شود. در اینجا، نکته کلیدی الگوی نوشیدن است.همانطور که قبلا گفتیم، به جای نوشیدن یک لیوان بزرگ هر دو ساعت، بهتر است هر 30 تا 45 دقیقه چند جرعه بنوشید تا ادرار در تمام ساعات بیداری رقیق بماند.
1- سدیم: مصرف سدیم زیاد دفع کلسیم در ادرار را افزایش می دهد و هسته اولیه سنگ را تقویت می کند.
میزان مجاز: محدود کردن سدیم به کمتر از 5 گرم نمک در روز. منابع پنهان سدیم شامل سوسیس، کالباس، کنسرو، سس های آماده، غذاهای رستورانی و نان های صنعتی است.
2- پروتئین حیوانی زیاد: مصرف زیاد پروتئین حیوانی (گوشت قرمز، مرغ، ماهی، تخم مرغ) اسیدیته ادرار را بالا می برد. این مواد خطر سنگ های اسید اوریکی را افزایش می دهند.
میزان مصرف: محدود کردن پروتئین حیوانی به حداکثر دو وعده در روز. پروتئین گیاهی (عدس، نخود و توفو) جایگزین مناسب تری است.
3- غذاهای پراگزالات: غذاهای پراگزالات نباید به طور کامل حذف شوند، اما مصرف آن ها باید محدود و همراه با منابع کلسیم باشد.
مهم ترین منابع پراگزالات عبارتند از: اسفناج، ریواس، چغندر، آجیل و تخمه (به ویژه بادام زمینی)، شکلات و کاکائو، چای پررنگ، قهوه غلیظ، نوشابه سیاه و آبجو.
(نکته کلیدی: اگر می خواهید اسفناج یا چغندر بخورید، آن را همراه با ماست یا پنیر کم چرب مصرف کنید.)
4- قند و نوشابه های گازدار: نوشابه های شیرین و آبمیوه های صنعتی با قند بالا، خطر سنگ کلیه را افزایش می دهند. حتی نوشابه های رژیمی نیز ممکن است با افزایش خطر سنگ مرتبط باشند. بهترین نوشیدنی، آب ساده است.
5- الکل: الکل با کم آبی بدن خطر تشکیل و تشدید سنگ را افزایش می دهد. این اثر مستقل از نوع نوشیدنی الکلی است و به خود الکل مربوط می شود.
بر اساس مطالعات بالینی، عرق خار شتر بیشترین شواهد علمی را دارد. عرق خارخاسک و عرق آناناس نیز گزینه های مؤثری هستند.
عرق خارشتر: خارشتر با کاهش اگزالات ادرار و افزایش سیترات ادرار در پیشگیری از سنگ های کلسیم اکسالات مؤثر است.
عرق خارخاسک: یک عرق طبیعی با اثر ضد التهابی و مدر قوی برای پاکسازی کلیه، کاهش سنگ کلیه و سم زدایی بدن. نحوه مصرف: روزانه 2 تا 3 بار، هر بار نصف استکان بعد از غذا. برای اثر بهتر، مصرف به مدت 2 تا 3 هفته متوالی توصیه می شود.
عرق آناناس: مصرف مداوم آن به مدت سه تا چهار روز می تواند به دفع تدریجی سنگ های کلیوی کمک کند. ممکن است در ابتدا احساس سوزش خفیف ایجاد شود که نشانه شروع حرکت سنگ است.
عرق سه گانه (خارشتر + خارخاسک + شوید): برخی محصولات ترکیبی از این سه گیاه تهیه می شوند که خواص بی نظیری برای سلامت کلیه ها و سیستم ادراری دارند.
حدود 50 درصد بیماران مبتلا به سنگ کلیه باور دارند که نوشیدن آبجو به پیشگیری یا دفع سنگ کمک می کند. این باور نه فقط نادرست، بلکه خطرناک است. آبجو حاوی پورین بالا است که در بدن به اسید اوریک تبدیل می شود و خطر سنگ های اسید اوریکی را افزایش می دهد. الکل موجود در آبجو نیز با کم آبی بدن، غلظت ادرار را بالا می برد.
حدود 52 درصد بیماران به اثر جعفری در پیشگیری از سنگ کلیه اعتقاد دارند. جعفری ممکن است خاصیت ادرارآوری ملایمی داشته باشد، اما شواهد بالینی کافی برای اثبات اثر آن در حل یا دفع سنگ وجود ندارد. اتکا به این باور می تواند بیمار را از دریافت درمان مؤثر باز دارد.
حدود 17 درصد بیماران سرکه سیب را به عنوان عامل محافظ در برابر سنگ کلیه می شناسند. هیچ شواهد بالینی وجود ندارد که سرکه سیب سنگ کلیه را حل یا دفع کند. مصرف منظم آن می تواند مینای دندان را تخریب کند و معده را تحریک نماید.
این باور بسیار رایج و در عین حال کاملا نادرست است. مصرف متعادل لبنیات (به ویژه ماست و شیر کم چرب) نه تنها باعث تشکیل سنگ کلیه نمی شود، بلکه از بروز آن جلوگیری می کند. کلسیم در روده به اگزالات متصل می شود و مانع رسیدن آن به کلیه می گردد.
مطالعات دانشگاهی ایران نشان داده اند که مصرف لایه داخلی سنگدان مرغ بر دفع سنگ های ادراری بی تأثیر است.
آب لیمو مفید است، اما جایگزین آب کافی نمی شود. سیترات موجود در لیمو یک مکمل محافظ است، نه جانشین هیدراتاسیون. اگر فقط آب لیمو بنوشید و آب کافی مصرف نکنید، ادرار غلیظ می ماند و سنگ دفع نمی شود.
سنگ های بزرگ تر از 8/0 سانتی متر یا سنگ هایی که مجاری ادراری را مسدود کرده اند، معمولا با روش های خانگی دفع نمی شوند. این سنگ ها نیاز به مداخله پزشکی (سنگ شکن، جراحی) دارند. تلاش برای دفع سنگ بزرگ با مصرف زیاد مایعات می تواند به گیر کردن سنگ در حالب، درد شدید، خونریزی و حتی آسیب کلیوی منجر شود.
علائم هشدار که نیاز به مراجعه فوری دارند:
آب را هرگز فراموش نکنید؛ لزومی ندارد حتما برای دفع سنگ کلیه از راه ها و موادعجیب استفاده کنید. دمنوش هایی ماند کاکل ذرت و دم اسب یا حتی میوه های در دسترسی مانند هندوانه را در طول روز برای افزایش حجم ادرار حتما امتحان کنید. پس از عمل دفع سنگ کلیه، مراقبت از کلیه ها برای جلوگیری از برگشت سنگ یک مسئله حیاتی است. هرگز سرخود و تنها با شنیدن توصیه های دیگران سراغ روش های درمانی خانگی نروید. راه پیشگیری و درمان سنگ کلیه، تغییرات پایدار و علمی در سبک زندگی شما است.
دیدگاه کاربران